Jak dobrać oświetlenie awaryjne w strefach zagrożonych wybuchem? Nowe wymagania normy PN EN 1838 z 2025 roku

Sebastian Gruszka

Dobór oświetlenia awaryjnego w strefach zagrożonych wybuchem to jedno z większych wyzwań projektowych. Wynika nie tylko z konieczności spełnienia wymogów prawnych i normatywnych, ale przede wszystkim z realnego zapewnienia bezpieczeństwa ludzi i procesów technologicznych. Błędy popełnione na etapie projektu mszczą się później podczas odbiorów, audytów czy serwisu. Dlatego warto spojrzeć na temat nie tylko przez pryzmat norm, ale także doświadczeń praktycznych z zakładów przemysłowych.

Normy i regulacje – jak dobrać oświetlenie awaryjne

W projektowaniu oświetlenia awaryjnego w strefach Ex kluczowe są trzy obszary regulacji:

Dyrektywy ATEX:

2014/34/UE – dotycząca certyfikacji urządzeń i systemów ochronnych
1999/92/W – regulująca obowiązki pracodawców i użytkowników instalacji

Polskie i Europejskie normy:

2014/34/UE – dotycząca certyfikacji urządzeń i systemów ochronnych
1999/92/W – regulująca obowiązki pracodawców i użytkowników instalacji

Polskie certyfikaty:

Dodatkowym wymogiem jest, aby oprawy awaryjne były certyfikowane przez CNBOP (Centrum Naukowo – Badawcze Ochrony Przeciwpożarowej). W praktyce oznacza to konieczność posiadania nie tylko certyfikatu ATEX/IECEx, ale również krajowego dopuszczenia do stosowania w systemach bezpieczeństwa pożarowego.

Typy oświetlenia awaryjnego zgodnie z PN-EN 1838:2025

Oświetlenie awaryjne — jak dobrać

Zadaniem oświetlenia awaryjnego jest zapewnienie takiego natężenia oświetlenia na drogach ewakuacji, przestrzeniach otwartych, strefach wysokiego ryzyka oraz odpowiednie oznakowanie znakami ewakuacyjnymi drogi ewakuacji, tak, aby zapewnić z każdego miejsca przeznaczonego na pobyt ludzi odpowiednie warunki ewakuacji, zapewniające możliwość szybkiego i bezpiecznego opuszczenia strefy zagrożenia pożarem. Czas działania: minimum 1 godzina.

Drogi ewakuacyjne

minimalne natężenie światła: 1 lx poziomie podłogi drogi ewakuacyjnej,
stosunek maksymalnego natężenia oświetlenia do minimalnego natężenia nie większy niż 40:1
dodatkowe punkty świetlne przy skrzyżowaniach, zmianach kierunku, drzwiach wyjściowych, schodach i zewnętrznie podświetlanych znakach bezpieczeństwa,

Strefy otwarte (antypaniczne)

minimalne natężenie: 0,5 lx na poziomie podłogi,
stosunek maksymalnego natężenia oświetlenia do minimalnego natężenia nie większy niż 40:1
Celem oświetlenia strefy otwartej jest zmniejszenie prawdopodobieństwa paniki i umożliwienie bezpiecznego ruchu osób w kierunku dróg ewakuacyjnych,
stosowane w strefach o nieokreślonych drogach ewakuacyjnych w halach lub w obiektach o powierzchni podłogi większej niż 60m², lub w mniejszych, jeżeli istnieje dodatkowe zagrożenie wywołane obecnością dużej liczby osób, potknięcia, itp.

Strefy wysokiego ryzyka

minimalne natężenie: ≥10% oświetlenia podstawowego, ale nie mniej niż 15 lx,
równomierność natężenia (E min / E śr.) oświetlenia nie powinna być mniejsza niż 0.1

Oświetlenie zapasowe

Umożliwia kontynuację pracy w sposób zasadniczo niezmieniony przy zaniku oświetlenia podstawowego – istotne np. w sterowniach, laboratoriach, serwerowniach.

Wymogi:

musi zapewniać natężenie światła umożliwiające normalne wykonywanie pracy
jeżeli minimalny poziom natężenia zapasowego jest niższy niż minimalny poziom natężenia oświetlenia przy oświetleniu podstawowym, oświetlenie to należy stosować wyłącznie do przerwania lub zakończenia czynności
czas działania = czas wymagany do zakończenia czynności,
jeżeli oświetlenie zapasowe stosowane jest do celów awaryjnego oświetlenia ewakuacyjnego, powinno ono spełniać wymagania normy

Oświetlenie lokalne

To część oświetlenia awaryjnego, która zapewnia oświetlenie dla osób, które mogą tymczasowo przebywać w budynku podczas awarii zasilania sieciowego, jeżeli zostało to ocenione pod kątem ryzyka związanego z czynnościami, które mogą być tymczasowo wykonywane.

Wymogi:

Wyznaczenie natężenia oświetlenia powinno opierać się na ocenie ryzyka, ale powinno być co najmniej takie, jak wymagane dla awaryjnego oświetlenia ewakuacyjnego, a minimalny czas działania nie może być krótszy niż deklarowany czas działania powiązanego awaryjnego oświetlenia ewakuacyjnego.

Oświetlenie adaptacyjne

Elektrycznie sterowany system oświetlenia ewakuacyjnego, który zapewnia orientację kierunkową i odpowiednie oświetlenie za pomocą zestawu opraw oświetlenia awaryjnego i wskaźnika kierunku, który może ręcznie lub automatycznie zmienić kierunek drogi ewakuacyjnej i poprawić widoczność oznakowania awaryjnego oraz opcjonalnie dostosować poziom oświetlenia na drogach ewakuacyjnych.

Jak dobrać oświetlenie awaryjne — Kryteria doboru opraw w strefach Ex

Klasyfikacja strefy

Gazy

0 → urządzenia kat. 1G,

1 → urządzenia kat. 2G,

2 → urządzenia kat. 3G.

Pyły

20 → urządzenia kat. 1D,

21 → urządzenia kat. 2D,

22 → urządzenia kat. 3D.

Klasa temperaturowa i maksymalna temperatura powierzchni

Gazy: klasy T1–T6 (od T1 ≤ 450°C do T6 ≤ 85°C). Dobór musi uwzględniać temperaturę zapłonu medium w strefie.

Pyły: maksymalna temperatura powierzchni oprawy musi być niższa od temperatury zapłonu pyłu, zarówno dla warstwy, jak i chmury.

Podgrupa wybuchowości

Gazy: IIA (propan), IIB (etylen), IIC (wodór, acetylen)

Pyły: IIIA (włókna), IIIB (pyły nieprzewodzące), IIIC (pyły przewodzące, np. aluminium)

Parametry temperaturowe otoczenia

Oprawy autonomiczne (z wbudowanym akumulatorem)

Zalety: niezależność, prostsza instalacja, odporność na awarie lokalne.
Ograniczenia: górna granica zwykle +40°C – powyżej następuje szybka degradacja akumulatorów, dolna granica – większość akumulatorów nie ładuje się poniżej 0°C (oprawy HARDO PrimeLine zostały opracowane tak, aby ładować się nawet do –20°C, co ma znaczenie w halach nieogrzewanych i instalacjach zewnętrznych), konieczność wymiany baterii co 2–5 lat.

Oprawy zasilane z centralnej baterii

Zalety: brak baterii w oprawie → brak degradacji przy wysokiej temp., łatwiejsza konserwacja, dłuższa żywotność akumulatorów.
Ograniczenia: wyższy koszt instalacji, konieczność kabli odpornych na ogień

Czas działania

Minimalnie 1 h. Wybór systemu (autonomiczny vs. centralny) zależy od priorytetów: niezawodności, łatwości serwisu i odporności na awarie.

Łączenie funkcji – ewakuacyjne i zapasowe

W praktyce projektowej stosuje się rozwiązania, w których jedna oprawa pełni funkcję ewakuacyjną i zapasową jednocześnie. Warunkiem jest, aby spełniała bardziej wymagające parametry spośród obu funkcji.

Poniższy przykład pokazuje wybór dłuższego czasu i wyższego wymaganego strumienia świetlnego w przypadku łączenia funkcji oświetlenia ewakuacyjnego i zapasowego:

Ewakuacyjne – musi świecić nieprzerwanie przez 3 godziny, aby zapewnić bezpieczne opuszczenie obiektu w sytuacji awaryjnej. Przykład: w hali produkcyjnej oprawy awaryjne przez pełne 180 minut utrzymują wymagane minimum 1 lx na drogach ewakuacyjnych, tak aby każdy pracownik zdążył opuścić zakład, nawet jeśli proces ewakuacji przebiega stopniowo.
Zapasowe – wymaga większego strumienia świetlnego, by umożliwić kontynuację pracy w obiekcie mimo zaniku zasilania. Przykład: w sterowni zakładu chemicznego operator w tym czasie musi odczytywać wskaźniki, obsługiwać pulpity i doprowadzić instalację do stanu bezpiecznego – do tego potrzeba już kilkunastu luksów, a nie minimalnego poziomu 1 lx.

Tego typu rozwiązania są najczęściej realizowane w systemach centralnej baterii, bo zapewnienie wysokiego strumienia świetlnego i długiego czasu pracy wymaga dużych zasobów energii. Oprawy autonomiczne rzadko stosuje się w tej roli – ich akumulatory musiałyby być bardzo duże i kosztowne.

Wymagania PN-EN 1838:2025 w praktyce

Najczęściej spotykane błędy projektowe to:

brak dodatkowych opraw na skrzyżowaniach dróg ewakuacyjnych
traktowanie wartości normatywnych (np. 15 lx w strefach wysokiego ryzyka) jako celu zamiast minimum,
brak równomierności (duże różnice między miejscami doświetlonymi i zaciemnionymi)

Problemy z serwisem i eksploatacją

Zastosowanie opraw autonomicznych na dużej wysokości powoduje, że testy i wymiany baterii są czasochłonne i kosztowne
Brak automatycznych systemów testowania – obsługa musi wykonywać wszystkie próby ręcznie, co podnosi koszty eksploatacji
Inwestorzy często nie przewidują kosztów testów i serwisu, traktując oświetlenie awaryjne jedynie jako formalność

Dokumentacja i odbiory

Pełna dokumentacja powinna obejmować:

plan rozmieszczenia opraw z przypisaniem stref Ex,
obliczenia natężenia światła,
karty katalogowe i certyfikaty ATEX/IECEx,
wyniki testu czasu podtrzymania systemu

Brak szczegółowych instrukcji testów jest częstym powodem odrzucenia instalacji przez audytorów ATEX lub PSP.

Dobór oświetlenia awaryjnego w strefach Ex wymaga czegoś więcej niż tylko znajomości minimalnych wartości normatywnych. Projektant musi uwzględniać wymagania ATEX/IECEx, parametry środowiskowe, możliwości serwisu oraz ewentualne łączenie funkcji, które zawsze oznacza konieczność spełnienia bardziej rygorystycznych wymagań.

Odpowiednio dobrany system – autonomiczny lub centralny – nie tylko spełnia przepisy, ale realnie zwiększa bezpieczeństwo ludzi i procesów w trudnych warunkach przemysłowych.